Η γοητευτική ιστορία των υπαίθριων βιβλιοπωλείων της Αθήνας

Τα υπαίθρια βιβλιοπωλεία της Αθήνας έχουν μια εξαιρετικά γοητευτική ιστορία. Δεν ήταν απλώς εμπορικά σημεία, αλλά ένας ζωντανός πολιτιστικός θεσμός που διαμόρφωσε τη φιλαναγνωσία της πόλης. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Ο γνωστός χρονογράφος Δημήτρης Ψαθάς, το 1932, είχε χαρακτηρίσει αυτό το φαινόμενο ως ένα «πρότυπον εμπόριον του ποδαριού που απεκρυσταλλώθη σε αθηναϊκόν θεσμόν».

Η εξέλιξη και τα σημεία-σταθμοί

• Όλα ξεκίνησαν από περιπλανώμενους «γυρολόγους» βιβλιοπώλες, οι οποίοι κουβαλούσαν την πραμάτεια τους σε πανέρια ή μεγάλες τσάντες στους δρόμους της Αθήνας (κυρίως στις οδούς Αθηνάς και Αιόλου).

• Καθώς η εκδοτική δραστηριότητα αυξήθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι πλανόδιοι άρχισαν να αποκτούν σταθερά στέκια. Το πιο εμβληματικό σημείο ήταν τα μαρμάρινα κράσπεδα του αυλόγυρου του Πανεπιστημίου και της Ακαδημίας. Εκεί άπλωναν τα βιβλία τους πάνω στα μάρμαρα, μετατρέποντας το πεζοδρόμιο σε μια απέραντη ανοιχτή βιβλιοθήκη.

• Ένα άλλο πολύ γνωστό σημείο, κυρίως για μεταχειρισμένα και σπάνια βιβλία, αναπτύχθηκε κατά μήκος της μάντρας του τότε «Πολιτικού Νοσοκομείου» (εκεί που σήμερα βρίσκεται το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, μεταξύ Ακαδημίας, Σόλωνος και Μασσαλίας). Όταν η μάντρα γκρεμίστηκε, οι βιβλιοπώλες αυτοί μεταφέρθηκαν στην οδό Μασσαλίας.

• Μικρότερες υπαίθριες αγορές στήνονταν στο πεζοδρόμιο του Πολυτεχνείου (στην Πατησίων), καθώς και στην πλατεία Δημοπρατηρίου τις Κυριακές.

Γιατί αγαπήθηκαν τόσο

Τα υπαίθρια βιβλιοπωλεία επιτέλεσαν ένα τεράστιο κοινωνικό έργο. Ήταν η εποχή που το βιβλίο θεωρούνταν είδος πολυτελείας για τον μέσο εργαζόμενο. Οι υπαίθριοι βιβλιοπώλες ήταν εκείνοι που καθιέρωσαν τις «μηνιαίες δόσεις» για την αγορά ακριβών τόμων ή εγκυκλοπαιδειών. Περάσαν το βιβλίο στα λαϊκά στρώματα, επιτρέποντας σε φοιτητές, μαθητές και φτωχούς βιβλιόφιλους να αποκτήσουν πρόσβαση στη γνώση με ελάχιστα χρήματα, αγοράζοντας μεταχειρισμένα ή ελαφρώς φθαρμένα αντίτυπα.

Με τα χρόνια, και καθώς η πόλη άλλαζε, οι υπαίθριοι αυτοί πάγκοι άρχισαν να υποχωρούν, δίνοντας τη θέση τους στα οργανωμένα παλαιοβιβλιοπωλεία των στοών της Αθήνας και στα μεγάλα κεντρικά βιβλιοπωλεία. Ωστόσο, η εικόνα των βιβλίων αραδιασμένων πάνω στα μάρμαρα της Πανεπιστημίου παραμένει μια από τις πιο νοσταλγικές καρτ ποστάλ της παλιάς Αθήνας.