“Φτου φτου”… Γεμάτη προλήψεις η ελληνική λαϊκή παράδοση. Πως προήλθαν

Οι ελληνικές προλήψεις είναι πολλές και συχνά συνδέονται με τον φόβο για την κακή τύχη (γρουσουζιά) ή την αρνητική ενέργεια (βασκανία).

Η ελληνική λαϊκή παράδοση είναι γεμάτη με προλήψεις και δεισιδαιμονίες που, αν και σήμερα τις αντιμετωπίζουμε συχνά με χιούμορ, παραμένουν βαθιά ριζωμένες στην καθημερινότητά μας. Οι περισσότερες έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα ή στο Βυζάντιο και σκοπό έχουν να «ξορκίσουν» το κακό. Οι άνθρωποι πάντα αναζητούσαν τρόπους να ερμηνεύσουν το τυχαίο ή να ελέγξουν το «πεπρωμένο» τους.

1. Το Κακό Μάτι: Από τον Δημόκριτο στην Εκκλησία

Η πίστη στο μάτι δεν είναι απλώς μια θεωρία της γιαγιάς…

• Στην αρχαιότητα ο φιλόσοφος Δημόκριτος πίστευε ότι τα μάτια εκπέμπουν είδωλα (ενέργεια) που μπορούν να επηρεάσουν τα ζωντανά πλάσματα. Οι αρχαίοι φορούσαν «αποτρόπαια» σύμβολα (όπως το Γοργόνειο) για να τρομάξουν το κακό.

• Στο Βυζάντιο η Ορθόδοξη Εκκλησία αναγνώρισε τη βασκανία ως «φθόνο του διαβόλου», γι’ αυτό και υπάρχει ειδική ευχή για το ξεμάτιασμα στα εκκλησιαστικά βιβλία.

2. Το «Χτύπα Ξύλο»

Η συνήθεια αυτή έχει δύο πιθανές πηγές:

• Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι στα δέντρα κατοικούσαν νύμφες ή πνεύματα. Χτυπούσαν το ξύλο για να ζητήσουν τη βοήθειά τους ή για να τα ευχαριστήσουν.

• Κατά τον χριστιανισμό, αργότερα συνδέθηκε με το ξύλο του Τιμίου Σταυρού, ως επίκληση προστασίας.

3. Το Μαχαίρι και το Αλάτι

• Το μαχαίρι στα παλιά χρόνια, ήταν όπλο. Το να το δώσεις χέρι με χέρι απαιτούσε μεγάλη εμπιστοσύνη. Αν κάποιος το έδινε απότομα ή απρόσεκτα, μπορούσε να παρεξηγηθεί ως απειλή, άρα «ξεκινούσε καβγάς».

• Το αλάτι στην αρχαιότητα ήταν εξαιρετικά ακριβό (χρησιμοποιούνταν και ως νόμισμα). Αν το έχυνες, έχανες περιουσία – εξού και η γρουσουζιά. Επίσης, επειδή δεν χαλάει ποτέ, συμβόλιζε τη φιλία. Το να χυθεί σήμαινε ότι η φιλία θα «χαλάσει».

4. Η Τρίτη και 13

Εδώ έχουμε καθαρά ιστορικό υπόβαθρο:

• Η Κωνσταντινούπολη έπεσε στους Σταυροφόρους (1204) και στους Οθωμανούς (1453) ημέρα Τρίτη.

• Η Τρίτη θεωρείται η μέρα του Άρη (Mars), του θεού του πολέμου και της καταστροφής. Το 13 θεωρείται ότι «χαλάει» την τελειότητα του 12 (12 Θεοί του Ολύμπου, 12 Μαθητές, 12 μήνες).

5. Το Φτύσιμο (Φτου-Φτου)

Στην αρχαιότητα, το σάλιο θεωρούνταν ότι έχει μαγικές ιδιότητες και μπορεί να διώξει τους δαίμονες. Φτύνοντας (έστω και συμβολικά), «λερώνεις» το όμορφο αντικείμενο ή πρόσωπο ώστε να μην το ζηλέψουν τα κακά πνεύματα.

Επίσης υπάρχουν:

• Η Μαύρη Γάτα: Αν μια μαύρη γάτα διασχίσει τον δρόμο μπροστά σας, θεωρείται σημάδι κακής τύχης.

• Το Σαμιαμίθι: Θεωρείται “καλό στοιχείο” του σπιτιού και φέρνει τύχη, γι’ αυτό και δεν πρέπει ποτέ να το σκοτώνουμε.

• Οι Καθρέφτες: Ο σπασμένος καθρέφτης θεωρείται ότι φέρνει 7 χρόνια γρουσουζιάς.

• Το “Πιάσε Κόκκινο”: Όταν δύο άνθρωποι πουν την ίδια λέξη ταυτόχρονα, πρέπει να αγγίξουν κάτι κόκκινο για να μην μαλώσουν.

• Το Άρωμα: Αν σου χαρίσουν άρωμα, πρέπει να δώσεις ένα κέρμα ως «αντάλλαγμα», αλλιώς η σχέση θα «εξατμιστεί» όπως το άρωμα.

• Το Φτέρνισμα: Αν φτερνιστείς, σημαίνει ότι κάποιος σε μελετάει.

Γιατί επιβιώνουν ακόμα;

Είναι θέμα ψυχολογικής ασφάλειας. Σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα, το να χτυπήσεις ξύλο ή να φορέσεις μια χάντρα σου δίνει την ψευδαίσθηση ότι έχεις τον έλεγχο. Επιπλέον, λειτουργούν ως «κοινωνικός κώδικας» — είναι ένας τρόπος να δείξεις ενδιαφέρον για κάποιον (π.χ. «σε μελετάνε, φόρα το ματάκι σου»).