Ένα αριστούργημα που αποκαλύφθηκε το 1962

Το αριστούργημα αυτό βρέθηκε το 1962 στον κιβωτιόσχημο τάφο Β του νεκροταφείου του Δερβενίου, κοντά στη Θεσσαλονίκη, μαζί με μεγάλο αριθμό πολύτιμων κτερισμάτων. Περιείχε τα υπολείμματα της καύσης του νεκρού καθώς και ένα χρυσό νόμισμα του Φιλίππου Β’, χρυσό δαχτυλίδι, δύο χρυσές περόνες και χάλκινο επίχρυσο στεφάνι. Το στόμιο του αγγείου έκλεινε με χάλκινο ηθμοειδές κάλυμμα, σουρωτήρι για το κρασί. Επάνω στον κρατήρα είχε τοποθετηθεί χρυσό στεφάνι μυρτιάς.

Το αγγείο σφυρηλατήθηκε από δυο ελάσματα, ένα για το σώμα και ένα για το επάνω μέρος το λαιμού. Χυτά είναι τα αγαλμάτια του ώμου, οι λαβές και η βάση. Το χρυσό του χρώμα οφείλεται στη μεγάλη περιεκτικότητα κασσίτερου στο κράμα του χαλκού.

Κεντρικές μορφές της ανάγλυφης παράστασης που κοσμεί το σώμα του αγγείου είναι ο Διόνυσος και η Αριάδνη σε σκηνή ιερού γάμου. Το ζευγάρι κάθεται επάνω σε βράχο. Ο νεαρός θεός είναι γυμνός, έχει το δεξί χέρι ακουμπισμένο πάνω στο κεφάλι του, το δεξί του πόδι πάνω στον μηρό της Αριάδνης και συνοδεύεται από πάνθηρα. Δίπλα του κάθεται η Αριάδνη που ανασηκώνει το πέπλο της και ετοιμάζεται να αποκαλυφθεί στο σύντροφό της, στη χαρακτηριστική χειρονομία της νύφης. Το ιερό ζεύγος πλαισιώνεται από μαινάδες που εικονίζονται σε σκηνή εκστατικού χορού.

Τον χορό παρακολουθεί Σιληνός που στέκεται στις άκρες των δακτύλων και έχει σηκωμένο το ένα χέρι. Στο άλλο χέρι κρατά θύρσο. Αινιγματική είναι μια δεύτερη ανδρική γενειοφόρος μορφή, ένας άνδρας με ένα σανδάλι που προχωρά σε έντονο βηματισμό. Φορά χλαμύδα και ιμάτιο, από τον ώμο κρέμεται σπαθί στη θήκη του, στο αριστερό κρατά άλλο εγχειρίδιο, ενώ στο δεξί κρατούσε δύο δόρατα. Πρόκειται ίσως για την απεικόνιση του Πενθέα ή του βασιλιά της Θράκης Λυκούργου, που λόγω της ανάρμοστης συμπεριφοράς του προς τον Διόνυσο καταλήφθηκε από μανία.

Θηρία, ήμερα ζώα, κλαδιά αμπέλου και κισσού διακοσμούν όλες τις επιφάνειες του αγγείου. Τέσσερα αγαλμάτια κάθονται στους ώμους του κρατήρα. Στη μια πλευρά εικονίζονται ο νεαρός Διόνυσος και μια μαινάδα, στην άλλη πλευρά ένας αποκοιμισμένος Σιληνός με ασκό στο χέρι και μια εκστασιασμένη μαινάδα. Οι έλικες των λαβών κοσμούνται από προτομές του Ηρακλή, ενός γενειοφόρου θεού με κέρατα και του Άδη. Κάτω από την κύρια σκηνή του σώματος εμφανίζονται ζεύγη γρυπών και λέοντας με πάνθηρα που σπαράσσουν μικρό ελάφι και μοσχάρι.

Στο χείλος, επιγραφή με αργυρά γράμματα μας προσφέρει το όνομα του κατόχου του αγγείου: είναι ο Αστίων, ο γιος του Αναξαγόρα που καταγόταν από τη Λάρισα.

Ο περίφημος ελικωτός κρατήρας του Δερβενίου, ένα μοναδικό δείγμα της τορευτικής του 4ου αι. π.Χ., κατασκευάστηκε πιθανότατα σε κάποιο εργαστήριο της Μακεδονίας από καλλιτέχνη εξοικειωμένο με την αττική τέχνη. Φωτογραφία από Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.