Ένα ιστορικό γεγονός σε μια συγκλονιστική εικαστική σύνθεση

Σαν σήμερα στις 9 Νοεμβρίου 1866 έγινε η ανατίναξη της μονής του Αρκαδίου στην Κρήτη. Κατά την Κρητική Επανάσταση (1866–1869), εκατοντάδες Κρητικοί αγωνιστές και γυναικόπαιδα πολιορκήθηκαν στη Μονή Αρκαδίου από τις οθωμανικές δυνάμεις. Όταν η άμυνα κάμφθηκε, ο Ηγούμενος Γαβριήλ (ή ο πυροβολητής Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης) έθεσε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη, προτιμώντας την αυτοθυσία και τον θάνατο από την αιχμαλωσία.

Ο σπουδαίος Ρώσος (αρμενικής καταγωγής) τοπιογράφος και θαλασσογράφος Ιβάν Αϊβαζόφσκι, βαθιά συγκινημένος από την αυτοθυσία των Κρητικών, φιλοτέχνησε το έργο το 1867, μόλις έναν χρόνο μετά το τραγικό γεγονός. Ο ίδιος δεν είχε βρεθεί ποτέ στη Μονή Αρκαδίου ούτε υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων. Μέσα από τις αφηγήσεις, όμως, κατάφερε να μετατρέψει ένα ιστορικό γεγονός σε μια συγκλονιστική εικαστική σύνθεση.

Ο Αϊβαζόφσκι αποτύπωσε τη δραματική στιγμή στο εσωτερικό της πυριτιδαποθήκης. Στο κέντρο δεσπόζει η μορφή του ιερωμένου (Ηγούμενου Γαβριήλ) με υψωμένο τον Σταυρό στο ένα χέρι και τη δάδα στο άλλο, περιτριγυρισμένου από τους πολιορκημένους λίγες στιγμές πριν την έκρηξη.

Ο πίνακας συνέβαλε στη ευαισθητοποίηση της ευρωπαϊκής και ρωσικής κοινής γνώμης υπέρ του αγώνα των Κρητικών. Ο Αϊβαζόφσκι διοργάνωσε εκθέσεις των φιλελληνικών έργων του στην Αγία Πετρούπολη για τη συλλογή οικονομικής βοήθειας υπέρ των προσφύγων της Κρήτης.

Ο εμβληματικός πίνακας του Aivasowsky ταξίδεψε, τον Σεπτέμβριο του 2026, για πρώτη φορά από το Παράρτημα της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, στο Ναύπλιο στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, στον τόπο που ενέπνευσε τη δημιουργία του.

Το έργο παρουσιάζεται στον εκθεσιακό χώρο της Ιεράς Μονής έως τα τέλη Νοεμβρίου 2026, στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων για τη συμπλήρωση 160 χρόνων από την Ανατίναξη της Μονής Αρκαδίου.