Πριν το χαρτί: Όταν οι Έλληνες μαθητές έγραφαν και έσβηναν πάνω σε πέτρα

Πριν από το τετράδιο με τις γραμμές και το στυλό διαρκείας, υπήρχε η πλάκα. Μια λεπτή επιφάνεια από σχιστόλιθο, σε σκούρο γκρι χρώμα, μέσα σε ξύλινο πλαίσιο που είχε γδαρθεί από χιλιάδες μικρά χέρια. Την κρεμούσαν από το λαιμό με μια κλωστή ή τη στρίμωχναν στην τσάντα μαζί με ένα κομμάτι ψωμί, και τη μετέφεραν πρωί πρωί στο σχολείο του χωριού ή της γειτονιάς. Το σχολείο μύριζε υγρό ξύλο, κιμωλία και χειμωνιάτικη ανάσα.

Η σόμπα, αν υπήρχε, έκαιγε σε μια γωνιά και ζέσταινε μόνο όσους κάθονταν κοντά της. Οι υπόλοιποι έγραφαν με παγωμένα δάχτυλα, μουδιασμένοι από το κρύο.Για να γράψουν χρησιμοποιούσαν το κοντύλι, ένα μυτερό κομμάτι από πέτρα ή μολύβι ειδικό για την πλάκα. Το γράψιμο έβγαινε με ένα στεγνό τρίξιμο, που ακουγόταν σε όλη την αίθουσα όταν δούλευαν όλα τα παιδιά μαζί, σαν κάποιο έντομο μέσα στο δωμάτιο.

Το αλφάβητο, οι προπαίδειες, οι πρώτες λέξεις: όλα γράφονταν, διαβάζονταν, διορθώνονταν και σβήνονταν. Το σβήσιμο ήταν μέρος της τελετής. Ένα βρεγμένο πανί, ή, στην ανάγκη, το μανίκι του πουκαμίσου, και η σελίδα ξαναγινόταν λευκή. Τίποτα δεν έμενε για πάντα. Ό,τι μάθαινες έπρεπε να το κρατήσεις στο μυαλό σου. Έτσι η μνήμη γινόταν το πραγματικό τετράδιο. Τα παιδιά απήγγελλαν φωναχτά, επαναλάμβαναν σε χορωδία, έμαθαν να ακούν.

Ο δάσκαλος, με το χάρακα στο χέρι ή το ραβδί δίπλα στην έδρα, ήταν αυστηρός αλλά και ο μοναδικός φορέας της γνώσης στην κοινότητα. Σήμερα η πλάκα μοιάζει με ένα αντικείμενο από άλλη εποχή, σχεδόν αστείο δίπλα σε μια οθόνη αφής. Κι όμως, κάτι από εκείνη τη συνήθεια του να ξεκινάς κάθε μέρα από το μηδέν, με ένα καθαρό τετράγωνο μπροστά σου και την όρεξη να γράψεις, αξίζει ακόμη να το θυμόμαστε.

Η πλάκα και το κοντύλι άντεξαν στα ελληνικά σχολεία μέχρι και τα μεταπολεμικά χρόνια, κυρίως λόγω της φτώχειας. Όταν το χαρτί έγινε φτηνό και προσβάσιμο, η πλάκα πέρασε στην ιστορία, αφήνοντας πίσω της τη φράση που λέμε ακόμα και σήμερα όταν θέλουμε να κάνουμε μια νέα αρχή: «Γράφω σε καινούργια πλάκα» (tabula rasa).

Ρεαλιστική απεικόνιση με ΑΙ