Τα… κόλπα των κατοίκων της Λέρου για να ξεγελάσουν τους Καλικάντζαρους

Στη Λέρο, σε αυτό το πανέμορφο ιστορικό νησί, η προετοιμασία για τις γιορτές των Χριστουγέννων αρχίζει με το Σαραντάμερο. Σε αυτήν την περίοδο, οι μέρες νηστείας και εξαγνισμού είναι σημαντικές. Και ενώ ο άνθρωπος προσπαθεί να πειθαρχήσει τον εαυτό του, βγαίνουν οι Καλικάτζαροι…

Αυτά τα “δύσμορφα και πονηρά δαιμόνια που ανεβαίνουν την παραμονή των Χριστουγέννων στη Γη από τα έγκατά της. ‘Ολο τον χρόνο προσπαθούν να κόψουν το δέντρο που τη στηρίζει και φοβίζουν ή ενοχλούν τους ανθρώπους μέχρι τα Θεοφάνεια.

Κι ενώ οι Καλικάντζαροι είναι σχεδόν έτοιμοι να κόψουν το δέντρο, έρχεται η πρώτη μέρα του Σαραντάμερου. Τότε τρέχουν να ανέβουν στη γη, να πειράξουν τους ανθρώπους. Να τους κολάσουν. Γυρνούν μόνο τις νύχτες. Μπαίνουν στα σπίτια από τους καπνοδόχους και παίρνουν ό,τι θέλουν. Γι’ αυτό και αν χτυπούσες τη νύχτα την πόρτα κάποιου κατά τη διάρκεια του Σαρανταμέρου, δε σου άνοιγε.

Στη Λέρο, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, οι καλικάντζαροι αποτελούν κεντρικό στοιχείο των παραδόσεων του Δωδεκαημέρου. Λένε πως όποιο παιδί γεννιόταν αυτές τις ημέρες θα ήταν υπνοβάτης… Πιστεύουν ότι οι Καλικάτζαροι αν μπουν στο σπίτι που έχει μωρό πάνε στην κούνια το κουνάνε με δύναμη. Για αυτό οι γυναίκες, τις ημέρες των Χριστουγέννων βάζουν στο προσκέφαλο του μωρού ένα κόκκινο σταυρό.

Για να αποφύγουν τις ζαβολιές των Καλικάντζαρων οι κάτοικοι της Λέρου έβαζαν έξω από τις πόρτες των σπιτιών τους σήτες, τριχιές ή δίχτυα. Μέχρι να μετρήσουν οι Καλικάτζαροι τις τρύπες της τριχιάς ή του διχτυού, θα μπερδεύονταν. Και σαν άκουγαν το πρώτο λάλημα του πετεινού ειδοποιούσαν ο ένας τον άλλο «πρώτος λάλησε». Ύστερα, «δεύτερος λάλησε» και με το τρίτο λάλημα όλοι μαζί φώναζαν «σχίσου γη και βάλε μας».

Επίσης οι κάτοικοι της Λέρου παραδοσιακά πίστευαν ότι τα «νερά είναι αβάφτιστα» αυτές τις ημέρες. Αυτό επέτρεπε στους καλικάντζαρους να βγαίνουν από τη γη. Για να τους κρατήσουν μακριά από τα σπίτια, διατηρούσαν τη φωτιά στο τζάκι αναμμένη μέρα-νύχτα καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου. Αυτό το λεγόμενο “χριστόξυλο” ήταν αποτελεσματικό. Οι Καλικάτζαροι έφευγαν από τη γη όταν αγιάζονταν τα νερά. Αυτό συνέβαινε την ημέρα των Θεοφανίων.

Οι περισσότερες προετοιμασίες για τις γιορτές γίνονταν μια βδομάδα πριν. Οι νοικοκυρές στόλιζαν το σπίτι, άναβαν το τζάκι, και στόλιζαν το δέντρο. Επίσης, ετοίμαζαν μελομακάρονα «τα φοικίκια», κουραμπιέδες και κουλουράκια. Αν περνούσες από τα σπίτια των Λεριών, την παραμονή των Χριστουγέννων, έβλεπες τις πιατέλες γεμάτες. Το σπίτι μοσχοβολούσε και η γαλοπούλα έτοιμη, γεμισμένη περίμενε την άλλη μέρα. Και όταν ερχόταν το βράδυ, βγαίνανε τα παιδιά να πούνε τα κάλαντα. Οι νοικοκυραίοι τους έδιναν χρήματα για τον κόπο τους και γλυκά.

Σήμερα, οι παραδόσεις αυτές αναβιώνουν κυρίως μέσα από πολιτιστικές εκδηλώσεις και αφηγήσεις παραδοσιακών παραμυθιών που διοργανώνονται από τοπικούς φορείς και συλλόγους του νησιού.