Είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά “μυστήρια” της κρητικής φύσης

Βλέπετε έναν αίγαγρο, στην καθομιλουμένη κρι κρι. Είναι ένα από τα πιο εμβληματικά σύμβολα της Κρήτης.

Αν και πολλοί στέκονται στην ομορφιά του, το πραγματικά ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του που τον κάνει να ξεχωρίζει είναι η γενετική του μοναδικότητα και η ιστορία επιβίωσής του. Είναι το μοναδικό είδος αγριοκάτσικου στην Ευρώπη που φέρει τόσο “καθαρά” τα γονίδια των αρχαίων πληθυσμών της Μέσης Ανατολής. Τα γονίδια αυτά μεταφέρθηκαν στο νησί κατά τη νεολιθική εποχή.

Η γενετική μοναδικότητα του Κρι-Κρι είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά “μυστήρια” της κρητικής φύσης. Οι πρόσφατες επιστημονικές έρευνες (όπως αυτές του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης) ανέτρεψαν πολλά από όσα πιστεύαμε.

Η μοναδικότητά του συνοψίζεται στα εξής τρία σημεία:

1. Αντίθετα με την παλαιότερη πεποίθηση ότι πρόκειται για ένα τελείως άγριο είδος (όπως ο αίγαγρος της Ασίας), το DNA έδειξε ότι το Κρι-Κρι είναι στην πραγματικότητα απόγονος των πρώτων κατοικίδιων κατσικιών που έφεραν μαζί τους οι νεολιθικοί άνθρωποι στην Κρήτη (περίπου το 7000-8000 π.Χ.). Γιατί είναι μοναδικό; Επειδή απομονώθηκε στα βουνά πολύ νωρίς. Το Κρι-Κρι αποτελεί ένα “στιγμιότυπο” (snapshot) της πρώτης μορφής εξημερωμένων κατσικιών. Ενώ οι υπόλοιπες κατσίκες στον κόσμο εξελίχθηκαν μέσω επιλεκτικής εκτροφής, το Κρι-Κρι παρέμεινε γενετικά “παγωμένο” στον χρόνο.

2. Αν και μοιράζεται κοινή καταγωγή με την κατοικίδια κατσίκα (Capra hircus), η μακροχρόνια απομόνωσή του στην Κρήτη το έκανε να διαφοροποιηθεί σημαντικά. Ενώ το DNA του το συνδέει με τα πρώτα κατοικίδια ζώα, η εμφάνιση και η συμπεριφορά του (μορφολογία) είναι σχεδόν πανομοιότυπες με τον άγριο αίγαγρο Bezoar. Αυτό το φαινόμενο, όπου ένα ζώο “επιστρέφει” στην άγρια μορφή του (feralization), είναι γενετικά σπάνιο σε τέτοιο βαθμό καθαρότητας. Οι έρευνες έδειξαν ότι διαφέρει γενετικά από τα αγριοκάτσικα της Τουρκίας, της Κύπρου ή της Ιταλίας.

3. Το μεγαλύτερο πρόβλημα σήμερα είναι ότι αυτή η μοναδική γενετική γραμμή κινδυνεύει να χαθεί. Όταν το Κρι-Κρι ζευγαρώνει με κοινές κατσίκες, το DNA του “νοθεύεται”. Επιπλέον, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν πλέον γενετική ταυτοποίηση (DNA barcoding) για να ξεχωρίζουν τα καθαρόαιμα άτομα από τα υβρίδια. Έτσι μπορούν να προστατεύουν τον αυθεντικό πληθυσμό της Σαμαριάς.

Το Κρι-Κρι είναι ο “μάστορας” της επιβίωσης σε ακραία περιβάλλοντα: Μπορεί να κάνει άλματα άνω των 8 μέτρων σε απόκρημνες πλαγιές. Επίσης είναι εξαιρετικά επιφυλακτικό και αποφεύγει τους ανθρώπους. Αυτό το χαρακτηριστικό το βοήθησε να γλιτώσει από την εξαφάνιση.

Δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού εκτός από την Κρήτη και συνεπώς θεωρείται ενδημικό είδος της περιοχής. Παλιότερα ήταν κοινός σε όλο το Αιγαίο. Όμως το τελευταίο του καταφύγιο είναι στις κορυφές των Λευκών Ορέων στη δυτική Κρήτη – ιδιαίτερα σε μία σειρά σχεδόν κατακόρυφων βράχων 900 μέτρων στο φαράγγι της Σαμαριάς, τα λεγόμενα απάτητα.

Ήταν η μόνη πηγή κρέατος για τους αντάρτες την εποχή της Κατοχής στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η απειλή για τον αίγαγρο ήταν ο κυριότερος λόγος ανακήρυξης της Σαμαριάς ως εθνικού δρυμού στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Υπάρχουν ακόμα μόνο περί τα 2000 ζώα στο νησί και θεωρούνται ακόμα απειλούμενα.

Αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν βρει διάφορες αναπαραστάσεις του κρητικού αίγαγρου. Κάποιοι ακαδημαϊκοί πιστεύουν πως το ζώο αυτό λατρεύτηκε στο νησί κατά την αρχαιότητα.