Ένα επιβλητικό μνημείο που μετάλλαξαν σε… “Παζαρόπορτα”

Βλέπετε την Πύλη της Αρχηγέτιδος Αθηνάς. Το πιο χαρακτηριστικό, αναγνωρίσιμο και επιβλητικό σωζόμενο μνημείο της Ρωμαϊκής Αγοράς της Αθήνας (μετά τον Πύργο των Ανέμων). Αποτελούσε τη μνημειώδη δυτική είσοδο του αρχαιολογικού χώρου.

Εκτιμάται ότι ολοκληρώθηκε και εγκαινιάστηκε γύρω στο 11 με 9 π.Χ. Aποπερατώθηκε χάρη στις γενναιόδωρες δωρεές του Ρωμαίου αυτοκράτορα, Οκταβιανού Αυγούστου. Είναι κατασκευασμένη εξολοκλήρου από λευκό Πεντελικό μάρμαρο.

Αποτελείται από ένα μνημειώδες πρόπυλο με τέσσερις δωρικούς κίονες που στηρίζουν ένα μεγάλο επιστύλιο και ένα τριγωνικό αέτωμα. Στην κορυφή του αετώματος (στο κεντρικό ακρωτήριο) υπήρχε βάση που στήριζε το άγαλμα του Λεύκιου Καίσαρα (εγγονού του αυτοκράτορα Αυγούστου).

«Παζαρόπορτα»

Oι Αθηναίοι κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ονόμασαν αυτό το μνημείο «Παζαρόπορτα»… Όπως συνέβη με πολλά αρχαία μνημεία της Αθήνας (π.χ. ο Παρθενώνας που έγινε πυριτιδαποθήκη και τζαμί, ή το Ερεχθείο που έγινε χαρέμι), η Πύλη άλλαξε χρήση, ενσωματώθηκε στην καθημερινότητα της οθωμανικής Αθήνας και απέκτησε το δικό της, ζωντανό folklore.

Οι πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της ιστορίας της ως «Παζαρόπορτα»:

1. Γιατί ονομάστηκε έτσι

Το όνομα προέρχεται από τη λέξη «παζάρι» και «πόρτα». Κατά την Τουρκοκρατία, ολόκληρος ο χώρος της αρχαίας Ρωμαϊκής Αγοράς είχε καλυφθεί από χώμα, σπίτια, εργαστήρια και σοκάκια. Ακριβώς δίπλα και γύρω από την αρχαία Πύλη, λειτουργούσε το Σιτοπάζαρο (το παζάρι του σταριού και των δημητριακών) της Αθήνας. Επειδή η πύλη στεκόταν ακόμα όρθια και επιβλητική, λειτουργούσε ως το φυσικό «ορόσημο» και η είσοδος για τη συγκεκριμένη αγορά.

2. Η χρήση της ως «Πίνακας ανακοινώσεων»

Η Παζαρόπορτα δεν ήταν απλώς ένα διακοσμητικό πέρασμα, αλλά το κεντρικότερο σημείο συνάντησης των εμπόρων της πόλης.

• Στους μεγάλους μαρμάρινους κίονές της, οι έμποροι και οι αρχές της πόλης κρεμούσαν τις επίσημες ανακοινώσεις, τα διατάγματα του Βοεβόδα (του Οθωμανού διοικητή) και τους τιμοκαταλόγους για τα σιτηρά και άλλα βασικά αγαθά.

• Είναι εντυπωσιακό ότι η χρήση αυτή συνέχισε μια παράδοση αιώνων: στην ίδια πύλη, οι Ρωμαίοι είχαν χαράξει τον φορολογικό νόμο του Αδριανού για το λάδι, και οι Αθηναίοι της Τουρκοκρατίας τη χρησιμοποιούσαν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο για το στάρι!

• 3. Πώς σώθηκε και αποκαλύφθηκε

• Μέχρι και τον 19ο αιώνα, η Παζαρόπορτα ήταν «θαμμένη» κατά το ήμισυ. Οι βάσεις των κιόνων βρίσκονταν βαθιά κάτω από το έδαφος λόγω των επιχώσεων αιώνων, ενώ γύρω της και πάνω της είχαν χτιστεί φτωχικά σπίτια και καταστήματα που ακουμπούσαν απευθείας στο αρχαίο μάρμαρο.

Η μοίρα της περιοχής άλλαξε το 1884, όταν μια μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε ολοσχερώς τη λαϊκή αγορά και τα γύρω κτίσματα της Πλάκας. Αυτό το τραγικό γεγονός έδωσε μια μοναδική ευκαιρία στους αρχαιολόγους. Η Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία ξεκίνησε αμέσως εκτεταμένες ανασκαφές, κατεδάφισε τα ερείπια, απομάκρυνε τους τόνους χωμάτων και αποκάλυψε την Πύλη της Αρχηγέτιδος Αθηνάς σε όλο της το μεγαλείο, επαναφέροντας τη μορφή που βλέπουμε σήμερα.