Τι σχέση έχει ένα μουσουλμανικό σχολείο με τη λαϊκή φράση “χαιρέτα μου τον πλάτανο”

Βλέπετε τον Μεντρεσέ των Αθηνών, που σήμερα σώζεται μόνο η κεντρική του πύλη στην περιοχή των Αέρηδων στην Πλάκα. Υπήρξε ένα από τα πιο διαβόητα τοπόσημα της πόλης. Ήταν συνδεδεμένο με τη θρησκεία, τη βαρβαρότητα των φυλακών και τη λαϊκή παράδοση.

Η Ιστορική του Διαδρομή

• Οθωμανικό Ιεροδιδασκαλείο (1721): Ιδρύθηκε από τον Μεχμέτ Φαχρή ως θρησκευτικό σχολείο (μεντρεσές) για τους μουσουλμάνους της Αθήνας. Το κτίριο είχε ορθογώνια κάτοψη με εσωτερική αυλή και ένα μικρό τζαμί.

• Οι Φυλακές του Μεντρεσέ (1836): Μετά την απελευθέρωση, το κτίριο μετατράπηκε από τον Όθωνα σε φυλακή, η οποία απέκτησε τρομερή φήμη για τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης και τους βασανισμούς. Εκεί φυλακίζονταν ποινικοί αλλά και πολιτικοί κρατούμενοι.

• Κατεδάφιση (1898-1914): Λόγω της κακής του φήμης και της ανάγκης για αρχαιολογικές ανασκαφές, το κτίριο κατεδαφίστηκε σταδιακά, αφήνοντας μόνο την πέτρινη πύλη που βλέπουμε σήμερα.

Τι σχέση έχει με τη φράση «Χαιρέτα μου τον πλάτανο”

Η πασίγνωστη ελληνική φράση έχει τις ρίζες της στον Μεντρεσέ: 

• Στην αυλή των φυλακών υπήρχε ένας τεράστιος πλάτανος στα κλαδιά του οποίου γίνονταν απαγχονισμοί.

• Οι μελλοθάνατοι ή όσοι είχαν πολυετείς ποινές έβλεπαν τον πλάτανο ως σύμβολο του τέλους τους. Αντίθετα, όσοι αποφυλακίζονταν έλεγαν ειρωνικά στους συγκρατούμενούς τους «χαιρέτα μου τον πλάτανο», εννοώντας ότι εκείνοι γλίτωσαν ενώ οι άλλοι θα έμεναν εκεί για πάντα. 

Πολιτιστική Σημασία

• Ο Μεντρεσές θεωρείται η «κοιτίδα» των πρώτων ρεμπέτικων τραγουδιών, των λεγόμενων μουρμούρικων. Οι κρατούμενοι τα τραγουδούσαν σιγανά (μουρμουριστά) για να μην τους ακούν οι δεσμοφύλακες.

• Το μέρος έχει υμνηθεί σε τραγούδια της εποχής, όπως το «Στο Μεντρεσέ στον πλάτανο».

Η κατάστασή του σήμερα

Παρά τη σημασία του, το μνημείο παρουσιάζει εκτεταμένα δομικά και οικοδομικά προβλήματα και φθορές υλικών. Επιπλέον, υπάρχουν δυσχέρειες ως προς την ανάδειξη και την επισκεψιμότητά του. Η σημερινή εικόνα εγκατάλειψης, σε συνδυασμό με ζητήματα ασφάλειας και προσβασιμότητας, καθιστούν αναγκαία την άμεση λήψη μέτρων προστασίας και αποκατάστασής του. Ήδη το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε  ότι προχωρά στη συντήρησή του.