Τι υλικά χρησιμοποιήθηκαν στην Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης – ένα σκοτεινό κεφάλαιο της πόλης

Είναι ιστορικά τεκμηριωμένο ότι εβραϊκές ταφόπλακες χρησιμοποιήθηκαν ως δομικά υλικά στο προαύλιο και σε άλλα σημεία της Αγίας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη, καθώς και σε πολλές άλλες εκκλησίες και δημόσια έργα της πόλης.

Το παλαιό εβραϊκό νεκροταφείο βρισκόταν στην έκταση όπου σήμερα εκτείνεται το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ). Με διαταγή των ναζιστικών αρχών κατοχής και τη σύμπραξη των τοπικών διοικητικών αρχών, το νεκροταφείο ισοπεδώθηκε τον Δεκέμβριο του 1942. Περίπου 300.000 έως 500.000 τάφοι καταστράφηκαν.

Τα μάρμαρα και οι πλάκες από τους τάφους λεηλατήθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή δρόμων, πεζοδρομίων, πισινών για τους Γερμανούς στρατιώτες, αλλά και για την αναστήλωση ναών που είχαν υποστεί ζημιές. Εκτός από την Αγία Σοφία, εβραϊκές επιτύμβιες πλάκες έχουν βρεθεί στον Άγιο Δημήτριο, στη βάση του Λευκού Πύργου και σε αυλές ιδιωτικών κατοικιών. 

Στην περίπτωση της Αγίας Σοφίας οι πλάκες χρησιμοποιήθηκαν για τη στρώση του προαυλίου και των γύρω πεζοδρομίων. Πολλές από αυτές τις πλάκες τοποθετήθηκαν με την επιγραφή προς τα κάτω, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις τα εβραϊκά γράμματα παρέμεναν ορατά.

Τα τελευταία χρόνια, πολλές από αυτές τις πλάκες έχουν αποκολληθεί και επιστραφεί στην Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης για να τοποθετηθούν στο Νέο Εβραϊκό Νεκροταφείο στη Σταυρούπολη.