«Φτύσε τον μην τον ματιάσεις!». Μήπως το σάλιο έχει μαγικές ή θεραπευτικές ιδιότητες;

Η φράση «Φτύσε τον να μην τον ματιάσεις!» ή «Φτου να μη βασκαθείς/ματιαστείς») έχει τις ρίζες της σε πανάρχαιες προλήψεις και δοξασίες που επιβιώνουν μέχρι σήμερα στην ελληνική παράδοση, με κεντρικό άξονα τον φόβο για το «κακό μάτι» (βασκανία).

Η προέλευση και ο συμβολισμός της φράσης βασίζονται σε τρεις κύριους παράγοντες:

1. Το σάλιο ως προστατευτικό και καθαρτικό μέσο

Από την αρχαιότητα, πολλοί λαοί πίστευαν ότι το ανθρώπινο σάλιο έχει μαγικές, θεραπευτικές και αποτρεπτικές ιδιότητες. Στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, το φτύσιμο χρησιμοποιούνταν ως μέσο για να διώξουν τους δαίμονες, την κακοτυχία ή τη ζήλεια. Φτύνοντας τρεις φορές (αριθμός με συμβολική και αργότερα χριστιανική σημασία, λόγω της Αγίας Τριάδας), θεωρούσαν ότι έστηναν ένα «τείχος» προστασίας γύρω από το άτομο.

2. Η αποτροπή του φθόνου των «δυνάμεων»

Η βασκανία συνήθως προκύπτει από έναν υπερβολικό έπαινο ή θαυμασμό (ακόμα και καλοπροαίρετο). Σύμφωνα με τη λαϊκή δεισιδαιμονία, όταν εκθειάζουμε κάποιον (π.χ. «Τι όμορφο μωρό!» ή «Τι ωραία μαλλιά έχεις!»), προκαλούμε την τύχη μας ή τραβάμε την προσοχή κακόβουλων πνευμάτων και της ζήλειας.

Το «φτύσιμο» λειτουργεί ως μια συμβολική πράξη απαξίωσης. Φτύνοντας (έστω και εικονικά, προφέροντας το «φτου»), είναι σαν να λέμε: «Εντάξει, καλό είναι, αλλά δεν είναι και τίποτα σπουδαίο, μην το ζηλεύετε», ώστε να «ξεγελαστεί» το κακό μάτι.

3. Η εξέλιξη μέσα στον χρόνο

• Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει ότι οι άνθρωποι έφτυναν στον κόρφο τους για να αποκρούσουν τη βασκανία. Επίσης, ο Θεόκριτος αναφέρει τη συνήθεια του «τρεις φορές φτύ those στον κόρφο» για να αποφευχθεί το μάτιασμα.

• Η Εκκλησία αναγνώρισε τη βασκανία ως ενέργεια του πονηρού (υπάρχει μάλιστα και η σχετική «Ευχή της Βασκανίας»). Κατά τη διαδικασία του Βαπτίσματος, ο ανάδοχος και ο ιερέας φυσούν και φτύνουν συμβολικά προς τα δυτικά, αποτάσσοντας τον Σατανά. Αυτό ενίσχυσε τη σύνδεση του φτυσίματος με την αποδίωξη του κακού στη συνείδηση του λαού.

• Φυσικά, στις μέρες μας κανείς δεν φτύνει πραγματικά τον άλλον. Η φράση έχει γίνει περισσότερο ένα έθιμο ευγένειας και αγάπης. Την προφέρουμε (συνοδευόμενη από το ηχητικό «φτου-φτου») κυρίως σε μωρά, παιδιά ή σε κάποιον που πέτυχε κάτι όμορφο, ως έναν αυθόρμητο τρόπο να του ευχηθούμε να είναι πάντα καλά και προστατευμένος.