Μοναδικά αρχαιολογικά ευρήματα 4.500 ετών… Από τις σημαντικότερες προϊστορικές θέσεις, παγκοσμίως

Μοναδικά αρχαιολογικά ευρήματα από την Κέρο και το Δασκαλιό, σημαντικές περιοχές της Πρωτοκυκλαδικής περιόδου (3200-2100 π.Χ.), παρουσιάζονται στην έκθεση «δες ΑΠΕΝΑΝΤΙ. Έναν οικισμό στην Κέρο 4.500 χρόνια πριν», στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων (κτήριο Μεταξουργείου).

Στο κέντρο του Αιγαίου βρίσκεται το σύμπλεγμα των Κυκλάδων, το πολυπληθέστερο πολυνησιακό συγκρότημα του Αρχιπελάγους. Στον κύκλο που σχηματίζουν γύρω από το ιερό νησί του Απόλλωνος, τη Δήλο, οφείλουν οι Κυκλάδες το όνομα τους. Τα νησιά των Κυκλάδων αποτελούσαν ανέκαθεν μια περιοχή με πληθωρική παρουσία στο αρχαιολογικό και ιστορικό γίγνεσθαι. Πέραν αυτού όμως, στις Κυκλάδες, οι ιδιάζουσες γεωμορφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες, η θέση, το μέγεθος, η πολυμορφία, τα ιδιότυπα χαρακτηριστικά κάθε νησιού, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ενός ιδιαίτερου πολιτισμού.

Τα νησιά διαθέτουν άφθονο και εξαιρετικής ποιότητας μάρμαρο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, εκτός της Νάξου και της Πάρου, η Κέρος. Ένα υλικό που σμιλεύεται εύκολα και παίρνει μορφές ανθρώπινες χιλιετίες πριν. Σ΄ αυτό το υλικό σμιλεύτηκαν τα περίφημα ειδώλια του Αυλητή και του Αρπιστή, που σήμερα κοσμούν το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αλλά και τα ειδώλια του Θησαυρού της Κέρου, σήμερα εκθέματα μοναδικά του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, τα οποία όμως έχουν απωλέσει μέρος της ιστορικότητας τους, καθώς υπήρξαν θύματα και αυτά των αρχαιοκαπήλων, που στερούν τα ευρήματα από τα συμφραζόμενά τους.

Όμως πολύ περισσότερα είναι αυτά που θα πρέπει ακόμα να ερευνηθούν και να κατανοηθούν για την μοναδική αυτή αιγαιοπελαγίτικη πολυνησία. Ο κυκλαδίτικος τόπος ζωής διαμορφώθηκε σύμφωνα με τη γεωμορφολογία των νησιών, το κλίμα και τις πλουτοπαραγωγικές τους πηγές, παράγοντες που παρέμεναν αναλλοίωτοι από την 3η προχριστιανική χιλιετία μέχρι μερικές δεκαετίες πριν.

Περίπου 4.500 χρόνια πριν, το Δασκαλιό δεν ήταν ένα διακριτό νησί. Ήταν το νοτιοδυτικό ακρωτήριο της Κέρου, καθώς τα δυο ξεχωριστά νησιά σήμερα ήταν τότε ενωμένα. Σ’ αυτό το ακρωτήριο η αρχαιολογική έρευνα εντόπισε το αρχαιότερο νησιωτικό ιερό, «μία από τις σημαντικότερες προϊστορικές θέσεις παγκοσμίως», κατά τον Λόρδο Colin Renfrew. Ήταν σαφώς το σημαντικότερο τελετουργικό κέντρο των Κυκλάδων στο κέντρο του Αιγαίου από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ., αναμφισβήτητα κάπου 500 χρόνια νωρίτερα από οποιοδήποτε άλλο τελετουργικό κέντρο στο προϊστορικό Αιγαίο.

Οι ανασκαφές και τα ευρήματα της Κέρου και του Δασκαλιού όχι απλώς εξελίσσουν και εμπλουτίζουν τις γνώσεις για τον πολιτισμό της πρώιμης εποχής του χαλκού, αλλάζουν τα δεδομένα και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε πλέον αυτόν τον πολιτισμό, θα προσέθετα.

Η έκθεση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 2019 στην Αρχαιολογική Συλλογή Κουφονησίου που βρίσκεται απέναντι από την Κέρο. Στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων (κτήριο Μεταξουργείου) εκτίθενται ευρήματα των ανασκαφών που πραγματοποιήθηκαν στο νησί της Κέρου και την παρακείμενη νησίδα του Δασκαλιού από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, με την υποστήριξη και εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων.

Η έρευνα και η μελέτη των ευρημάτων αποδεικνύουν την ιδιαίτερη σημασία του Πρωτοκυκλαδικού οικισμού στο Δασκαλιό, ειδικά σε ό,τι αφορά τις απαρχές της αστικοποίησης και τα θαλάσσια δίκτυα διακίνησης πρώτων υλών και αγαθών στο Αιγαίο κατά την πρώιμη Εποχή του Χαλκού.

Τα εκθέματα παρουσιάζονται σε δύο άξονες. Αφενός, προβάλλοντας όψεις της ζωής στο Δασκαλιό που καταδεικνύουν την ιδιαιτερότητά της εγκατάστασης και τη σημασία της σε ένα εκτενές δίκτυο ανταλλαγών. Αφετέρου, παρουσιάζοντας πτυχές της ανασκαφικής διαδικασίας και τεκμηρίωσης, που πραγματοποιήθηκαν με τη χρήση τεχνολογιών αιχμής, καθώς και πλευρές της απαιτητικής εργασίας αρχαιολόγων και ερευνητών, υπό ιδιαίτερα δύσκολες εδαφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες. Η έκθεση υλοποιήθηκε με τη συμβολή της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ και του Ινστιτούτου Κύπρου. Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη.