Τα μυστικά της γιαγιάς: Πως έδιωχνε το κακό μάτι. Οι δημοφιλείς μέθοδοι

Ποιος από εμάς δεν έχει νιώσει εκείνο το βαρύ κεφάλι, την ξαφνική αδιαθεσία ή ένα ανεξήγητο χασμουρητό, για να ακούσει αμέσως τη σίγουρη διάγνωση: «Σε ματιάσανε!»;

Στην ελληνική οικογένεια, η γιαγιά δεν ήταν απλώς η κεφαλή του σπιτιού, αλλά και ο αόρατος θεματοφύλακας μιας αρχαίας ιεροτελεστίας. Με ένα ποτήρι νερό, λίγες σταγόνες λάδι ή μια πρέζα αλάτι, είχε την «ικανότητα» να διώχνει την αρνητική ενέργεια σε λεπτά.

Οι γιαγιάδες στην ελληνική παράδοση είχαν μια ολόκληρη «τελετουργική» παλέτα για το ξεμάτιασμα (ή αλλιώς βασκανία), συνδυάζοντας συχνά στοιχεία της λαϊκής λατρείας, της φύσης και της θρησκείας. Αν και οι ευχές (τα λεγόμενα «λόγια») μεταδίδονταν μυστικά —συνήθως από άντρα σε γυναίκα ή από γυναίκα σε άντρα, ή από τη γιαγιά στην εγγονή την Μεγάλη Πέμπτη— οι μέθοδοι ήταν ευρέως γνωστές.

Ας θυμηθούμε ξανά τα πιο γνωστά είδη ξεματιάσματος που μεγάλωσαν γενιές και γενιές:

1. Το Ξεμάτιασμα με Λάδι και Νερό

Η πιο κλασική και διαδεδομένη μέθοδος σε όλη την Ελλάδα.

• Η Διαδικασία: Σε ένα ποτήρι ή μπολ με νερό, η γιαγιά έριχνε με το δάχτυλο (συνήθως τον παράμεσο) σταγόνες ελαιόλαδου, λέγοντας παράλληλα τη μυστική ευχή.

• Η Διαγνωστική:

  • Αν το λάδι επέπλεε σε στρογγυλές σταγόνες, δεν υπήρχε μάτι.

  • Αν το λάδι διαλυόταν, άπλωνε ή βούλιαζε στο βυθό, ο άνθρωπος ήταν βαριά ματιασμένος.

• Το Φινάλε: Στο τέλος, η γιαγιά σταύρωνε το μέτωπο του ματιασμένου με το λάδι από το ποτήρι ή τον έβαζε να πιει τρεις γουλιές.

2. Το Ξεμάτιασμα με Κάρβουνο (ή Σπίρτο)

Πολύ δημοφιλής μέθοδος, ειδικά στην επαρχία.

• Η Διαδικασία: Η γιαγιά έπαιρνε ένα ή τρία αναμμένα καρβουνάκια (από το θυμιατό) ή αναμμένα σπίρτα και τα έριχνε σε ένα ποτήρι με νερό λέγοντας την ευχή.

• Η Διαγνωστική: Αν το καρβουνάκι έπεφτε στο βυθό του ποτηριού με δυνατό τσιρίτσιγμα, το μάτι ήταν ισχυρό. Αν επέπλεε, το άτομο ήταν καθαρό.

3. Το Ξεμάτιασμα με Αλάτι

Το αλάτι θεωρούνταν ανέκαθεν καθαρτικό και αποτρεπτικό για το «κακό μάτι».

• Η Διαδικασία: Η γιαγιά έπαιρνε μια πρέζα χοντρό αλάτι, το γύριζε τρεις φορές πάνω από το κεφάλι του ματιασμένου (σταυρωτά) λέγοντας λόγια, και μετά το έριχνε στη φωτιά (στο τζάκι ή στο μάτι της κουζίνας).

• Το Σημάδι: Αν το αλάτι «έσκαγε» με δυνατό θόρυβο στη φωτιά, έλεγαν ότι έσπαγε η κακή ενέργεια ή το «κακό το μάτι».

4. Το «Ξεμάτιασμα» με Θυμίαμα και Καπνό

Συνδύαζε τη θρησκευτική ευλάβεια με τη λαϊκή παράδοση.

• Η Διαδικασία: Άναβαν το θυμιατό με μοσχολίβανο και «σταύρωναν» τον άνθρωπο από την κεφαλή ως τα πόδια τρεις φορές, διαβάζοντας παράλληλα την ευχή ή το «Πάτερ Ημών».

• Ο καπνός θεωρούνταν ότι παρασέρνει την αρνητική ενέργεια μακριά.

5. Το Ξεμάτιασμα από Απόσταση (με Ρούχο ή Φωτογραφία)

Όταν ο πάσχων δεν ήταν παρών (π.χ. βρισκόταν σε άλλη πόλη ή ήταν άρρωστος στο κρεβάτι).

• Η Διαδικασία: Η γιαγιά ζητούσε ένα φορεμένο ρούχο του ατόμου (ή αργότερα μια φωτογραφία). Έκανε τη διαδικασία με το λάδι ή το αλάτι πάνω από το ρούχο, επικαλούμενη το όνομα του βαφτισμένου ατόμου.

Τα Κοινά Σημάδια της «Θεραπείας»

Ανεξάρτητα από τη μέθοδο, το ξεμάτιασμα θεωρούνταν επιτυχημένο όταν άρχιζαν οι φυσικές αντιδράσεις:

• Συνεχές χασμουρητό (και από τη γιαγιά και από τον ματιασμένο).

• Δάκρυα που έτρεχαν από τα μάτια χωρίς να υπάρχει στεναχώρια.

• Ένα αίσθημα ανακούφισης ή «ελάφρυνσης» στο κεφάλι.

Η επίσημη Εκκλησία αναγνωρίζει την κακή επήρεια (βασκανία) και έχει ειδική ευχή («Ευχή επί Βασκανία»), ωστόσο αποδοκιμάζει τα πρακτικά μέσα όπως το λάδι, τα καρβουνάκια και τις μυστικές ευχές, θεωρώντας τα δεισιδαιμονίες!