Παλιατζήδες: οι άνθρωποι της «ανακύκλωσης» μιας άλλης εποχής

Οι παλιατζήδες στην παλιά Αθήνα αποτελούσαν μια από τις πιο χαρακτηριστικές, γραφικές και ζωντανές φιγούρες της καθημερινής ζωής της πόλης, από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού. Ήταν οι άνθρωποι της «ανακύκλωσης» μιας άλλης εποχής, τότε που τίποτα δεν πήγαινε χαμένο.

Ο παλιατζής γυρνούσε τις γειτονιές της Αθήνας (την Πλάκα, του Ψυρρή, το Μεταξουργείο, τα Πετράλωνα) και διαλαλούσε την πραμάτεια του.

Στα παλαιότερα χρόνια, οι παλιατζήδες γυρνούσαν με ένα καρότσι το οποίο έσπρωχναν οι ίδιοι ή το έσερνε κάποιο γαϊδουράκι ή άλογο. Αργότερα, μετά τον πόλεμο και κυρίως από τη δεκαετία του ’60 και μετά, το καρότσι αντικαταστάθηκε από τη χαρακτηριστική τρίκυκλη μοτοσυκλέτα (το γνωστό «τρίκυκλο»), η οποία διέθετε πλέον και ντουντούκα, αλλάζοντας τον ήχο της πόλης.

Τι αγόραζαν και τι πουλούσαν

Σε μια εποχή που η φτώχεια ήταν μεγάλη και τα αγαθά δεν αντικαθίσταντο εύκολα, ο παλιατζής αγόραζε ή αντάλλασσε ό,τι είχε πλέον αχρηστευτεί για ένα νοικοκυριό, αλλά μπορούσε να επισκευαστεί ή να λιώσει:

• Ρούχα και υφάσματα: Παλιά σακάκια, παντελόνια, κουρέλια (τα οποία κατέληγαν για στουπιά ή για παραγωγή χαρτιού).

• Μεταλλικά αντικείμενα: Χάλκινα σκεύη (τεντζερέδια, μαγειριά), μπρούντζινα κηροπήγια, σιδερένια κρεβάτια, σόμπες.

• Έπιπλα και οικιακά είδη: Παλιές καρέκλες, μπαούλα, καθρέφτες, ακόμα και παλιά βιβλία.

Συχνά, αντί για χρήματα, οι παλιατζήδες έκαναν ανταλλαγή. Έδιναν στις νοικοκυρές καινούργια είδη οικιακής χρήσης (όπως πλαστικά λεκάνες, μανταλάκια, πιάτα ή γυαλικά) με αντάλλαγμα τα παλιά τους ρούχα ή χάλκινα σκεύη. «Δώσε μου το παλιό σου σακάκι να σου δώσω δύο λεκάνες».

Το «Γιουσουρούμ» και το Μοναστηράκι

Η καρδιά των παλιατζήδων χτυπούσε (και χτυπάει ακόμα σε έναν βαθμό) στο Μοναστηράκι και στην πλατεία Αβησσυνίας. Εκεί βρίσκονταν τα μόνιμα καταστήματα και οι αποθήκες τους. Κάθε Κυριακή, οι παλιατζήδες άπλωναν την πραμάτεια τους στο έδαφος, δημιουργώντας ένα τεράστιο παζάρι όπου μπορούσε κανείς να βρει από σπάνιους θησαυρούς και αντίκες μέχρι εντελώς άχρηστα μικροαντικείμενα.

Σήμερα, οι παραδοσιακοί παλιατζήδες με τα καρότσια έχουν χαθεί. Τη θέση τους έχουν πάρει οι σύγχρονοι ρακοσυλλέκτες, τα φορτηγάκια που μαζεύουν παλιοσίδερα και ηλεκτρικές συσκευές, καθώς και τα οργανωμένα καταστήματα με αντίκες στο Μοναστηράκι, που κρατούν ζωντανή τη νοσταλγία εκείνης της εποχής.