Πώς το βυζαντινό κόσμημα της Αθήνας γλίτωσε την τελευταία στιγμή από την κατεδάφιση

Κάθε φορά που περπατάμε στην οδό Ερμού, το βλέμμα μας πέφτει πάνω της. Κι όμως, αυτό το βυζαντινό κόσμημα της Αθήνας, η Παναγία Καπνικαρέα, γλίτωσε την τελευταία στιγμή από την κατεδάφιση τον 19ο αιώνα. Σήμερα, στέκεται περήφανη σαν ένας βράχος παράδοσης.

Η Παναγία Καπνικαρέα αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα, γοητευτικά και ιστορικά τοπόσημα της Αθήνας. Στερεωμένη στη μέση του πολυσύχναστου πεζόδρομου της οδού Ερμού. Η εκκλησία αποτελεί ένα ζωντανό μνημείο της βυζαντινής Αθήνας που καταφέρνει να «γεφυρώνει» το ένδοξο παρελθόν με τον σύγχρονο αστικό ρυθμό.

Αν και μικρή σε μέγεθος, η αξία της είναι τεράστια για τους εξής κυρίως λόγους:

• Χτισμένη γύρω στο 1050 μ.Χ. (Μεσοβυζαντινή περίοδος), η Καπνικαρέα είναι από τους παλαιότερους ναούς της πόλης. Είναι θεμελιωμένη πάνω στα ερείπια ενός αρχαίου ελληνικού ναού, ο οποίος πιθανότατα ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά ή τη Δήμητρα. Το γεγονός ότι στέκεται ακόμα όρθια συνορεύει με το θαύμα: τη δεκαετία του 1830, κατά την ανοικοδόμηση της Αθήνας, ο ναός κινδύνευσε με κατεδάφιση για να ισιώσει η οδός Ερμού. Σώθηκε την τελευταία στιγμή χάρη στην προσωπική παρέμβαση του βασιλιά Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας (πατέρα του βασιλιά Όθωνα).

• Δεν πρόκειται για ένα ενιαίο κτίσμα, αλλά για ένα σύμπλεγμα τριών τμημάτων που ενώθηκαν σταδιακά:

  1. 1. Ο Κύριος Ναός (νότιο τμήμα), αφιερωμένος στα Εισόδεια της Θεοτόκου, είναι ένας κλασικός εγγεγραμμένος σταυροειδής ναός με τον χαρακτηριστικό οκτάπλευρο «αθηναϊκό» τρούλο. Στο εσωτερικό του στηρίζεται σε 4 αρχαίους κίονες με κορινθιακά κιονόκρανα.

     2. Το Παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας (βόρειο τμήμα), το οποίο προστέθηκε λίγο αργότερα.

     3. Ο Εξωνάρθηκας, το ανοιχτό προστώο με τις τρίρριχτες στέγες που ενώνει τα δύο κτίρια στη δυτική πλευρά.

• Αν και οι αρχικές βυζαντινές τοιχογραφίες καταστράφηκαν με το πέρασμα των αιώνων, το εσωτερικό του ναού απέκτησε νέα, ανεκτίμητη καλλιτεχνική αξία. Μεταξύ 1942 και 1955, ο σπουδαίος Έλληνας ζωγράφος και hagiographer Φώτης Κόντογλου μαζί με τους μαθητές του ανέλαβαν την αγιογράφηση του ναού. Η μνημειώδης Πλατυτέρα των Ουρανών στην κόγχη του ιερού είναι δικό του έργο, αναδεικνύοντας την Καπνικαρέα σε πρότυπο της αναγέννησης της παραδοσιακής βυζαντινής εικονογραφίας στην Ελλάδα.

• Πάνω από την είσοδο του ναού δεσπόζει ένα πανέμορφο ψηφιδωτό της Έλλης Βοΐλα (1936), που απεικονίζει την Παναγία να κρατά τον Χριστό, καλωσορίζοντας τους περαστικούς.